‘Waar je je tegen verzet, blijft. Waar je naar kijkt, verdwijnt.’ Suzuki
Als we de sociale veiligheid wilt vergroten, betekent dit wennen aan ongemak, zowel bij onszelf als bij de ander. Meestal willen we zo snel mogelijk van ongemakkelijke gevoelens af en voor je het weet leggen we de verantwoordelijkheid daarvoor bij de ander. Maar let wel, het gedrag van iemand anders kan wel een trigger zijn voor onze ongemakkelijke emoties, maar nooit de oorzaak ervan. Oorzaken zijn meestal (onbewuste) onvervulde behoeften of verwachtingen. Een stap zetten vraagt dan ook dat je je uitspreekt naar de ander en dat je jezelf toestaat om echt te luisteren naar de ander. Juist het durven nemen van dit risico brengt veiligheid. Diepgaand begrip van de werking van talenten speelt hierin een cruciale rol.
risico brengt veiligheid
De moed om te onderzoeken waar het nu eigenlijk om gaat wanneer er gesproken wordt van sociale (on)veiligheid is een eerste en belangrijke stap. Gaat het om onduidelijkheid? Is er te weinig houvast en structuur? Of durft iemand zich niet uit te spreken? Of, welke grenzen worden overtreden? Hoe reageert de omgeving hierop? Onveiligheid heeft voor een groot deel te maken met (het uitblijven van) de reactie van de omgeving. Worden alle partijen gehoord en serieus genomen? Durven we te begrenzen? Ons echt uit te spreken? En, staan we onszelf toe echt te luisteren? Of hebben we ons beeld al ge/vervormd en conclusies getrokken? Of, ons blik afgewend van daar waar de spanning (eigenlijk) zit…
Projectie
Het daadwerkelijk onderzoeken welke onderstromen maken dat er onveiligheid ervaren worden, vraagt moed. Als je stuurt, heb je invloed. Als je stuurt spelen ook jouw onverwerkte stukken mee, juist vaak datgene waar je liever van wegkijkt. En voor je het weet projecteer je als het lastig wordt, dat wat in jou tot last is, op een ander of de situatie. Carl Jung heeft het zo benoemd: ‘Projectie verandert de wereld in het onbekende gezicht van onszelf’
Dit projectiemechanisme verwijst naar het onbewust toeschrijven van eigen gevoelens, gedachten, of eigenschappen aan anderen of externe objecten. Het is een afweermechanisme waarbij men probeert negatieve emoties of ongewenste aspecten van zichzelf te ontkennen of te vermijden door ze aan iets of iemand anders toe te schrijven. Het lastige van projectie is natuurlijk dat je het zelf niet ziet; het is voor jou zo ongelooflijk helder dat de ander nu eenmaal zo is, dat het moeilijk te ontmaskeren is. Vaak geldt: hoe meer emotie, hoe groter de projectie. En dan is het behulpzaam, zoals Karen Hamaker Zondag ons leert, jezelf de vraag te -laten- stellen: Wat is het in mij dat aanslaat op datgene wat zich in de buitenwereld voordoet?
Macht en onmacht
Hoe is het met besluitvorming geregeld in de organisatie? Is deze transparant en navolgbaar? Het belang van heldere besluitvormingsprocessen zit ‘m in de regulatie van de macht. Ik doel hier niet op eindeloze bureaucratie, enkel op een beslissingsstructuur zodat mensen kunnen leven met de uitkomsten omdat het een ‘eerlijk en duidelijk’ proces is. Wanneer de besluitvorming onhelder is en enkel duidelijk is voor de mensen die weten ‘hoe de hazen lopen’, geeft dit velen een beleving van onmacht. En dat hoeft helemaal niet te betekenen dat er misbruik wordt gemaakt van de macht. Onduidelijkheid is genoeg voor de beleving van onmacht: een trigger voor veel mensen.
En, wanneer mensen in een rol zitten waarin ze veel invloed en macht bezitten, vraagt dit een stevige persoonlijkheid en oog voor ethiek. Gelukkig beschikken velen hierover. Helaas is het effect van mensen die sturen en over weinig reflectief vermogen en moreel kompas beschikken, groot op medewerkers in een organisatie. Het valt mij op dat vaak de conflicten ontstaan als degene die macht onjuist hanteren, weg zijn. Pas dan is het ‘veilig genoeg’ om de onmacht in de vorm van boosheid te uiten. Het is helpend om in gesprekken te delen en de mechanismen en hun effecten te duiden die werkzaam zijn.